Warme en droge oktober voorbode voor koude winter?
4 oktober 2026
Mensen zochten vroeger naar verbanden tussen het weer in het najaar en de daaropvolgende winter. Dat was grotendeels uit noodzaak omdat ze voor een lange koude winter genoeg voorraden moesten hebben. Ook nu zijn winterfanaten benieuwd naar de komende winter. Is er een verband tussen oktober en de winter?
Zoektocht naar een verband
Wanneer de bladeren verkleuren maar de korte broek nog steeds uit de kast getrokken kan worden, laait de discussie op weerfora en onder meteorologen meteen op. Zorgt een ongewoon warme oktobermaand voor een 'wraakactie' van de natuur tijdens de winter, of stomen we na een zachte herfst gewoon door naar een doorsnee kwakkelwinter of zachte winter? Is er ook iets op til als de herfststormen uitblijven? Is het gezegde niet: "houden de bomen hun bladeren lang, wees dan maar voor een strenge winter bang? "
De legendarische oktober van 1921
We schreven er afgelopen week al over. Begin oktober 1921 beleefde West-Europa een warmte die zijn weerga niet kende. In Ukkel steeg het kwik op 6 oktober naar een zomerse 27,8 °C, en ook de dagen daarna bleef het nazomers warm met hardnekkige hogedrukgebieden boven West- en Centraal-Europa. De zon scheen onafgebroken en het droogterecord werd aangescherpt.
Wat er daarna gebeurde, staat bij liefhebbers van winterweer in het geheugen gegrift. Amper een maand na de oktoberwarmte sloeg het weer helemaal om en zorgde koude oostelijke winden voor een compleet wintergevoel in november.
Typische winterkaart met een hogedukgebied over het noordwesten van Rusland en lagedrukgebieden over de Middellandse Zee. Op wapenstilstand (11 november) vroor het al matig met een ijzige oostenwind, die droge arctische lucht meebracht. Tegen het einde van de maand vroor het 's nachts op verschillende plaatsen streng. Bron: Wetter3.de
IJzig vervolg
De winter van 1921-1922 bracht opvallend koude periodes met matige tot strenge vorst in december en februari, en soms een dik pak sneeuw. Het jaar 1921 werd daarmee het ultieme argument voor de bekende volkswijsheid: "Is oktober warm en fijn, het zal een koude winter zijn."
Meanderen van de straalstroom en blokkades
Oktoberwarmte ontstaat vrijwel altijd door een hardnekkig hogedrukgebied - een blokkade genoemd - boven Midden- of Oost-Europa dat warme lucht uit het zuiden aanvoert. Dit duidt op een sterk meanderende straalstroom. Als die grootschalige patronen in het najaar al zo wendbaar zijn, vergroot dat de kans dat de straalstroom later in het seizoen opnieuw "vastloopt" — maar dan met een noordelijke of oostelijke stroming die transport van Siberische kou mogelijk maakt.
Klimatologisch warm nazomerweer
Toch is het niet zo eenvoudig. Klimatologisch hebben we immers vaak te maken met hogedrukgebieden in het najaar, vandaar de vele (heilige) namen voor de verschillende nazomers in september en oktober. Omdat mooie en warme dagen in de herfst tegenwoordig zo frequent voorkomen, zouden er nogal vaak strenge winters moeten volgen. Dat is uiteraard niet zo.
Jaren met warm najaar en koude winter
In de vorige eeuw kwamen jaren als 1921, 1969 en 1995 voor. Een ongewoon warme oktobermaand werd toen gevolgd door een vrij koude winter met een Hellmann-getal van rond of net boven de 100. Een Hellmann-getal van elke winter is de absolute waarde van de som van alle negatieve gemiddelde dagelijkse temperaturen tussen 1 november en 31 maart. Is het overdag bijvoorbeeld +2 graden en 's nachts -6 graden, dan is het gemiddelde negatief, namelijk -2 graden. Het Hellmann-getal wordt in dit geval 2. De bovenstaande jaren kenden een sterk hogedrukgebied boven Centraal-Europa in oktober dat warme lucht uit het zuiden aanvoerde. In november of december bewoog het hogedrukgebied naar het noorden, waardoor ijskoude Siberische lucht werd getransporteerd. De weerkaart hierboven toont dat aan.
Hellmangetal van Ukkel tussen 1901 en 2025. We zien duidelijk een dalende trend, dus zachtere winters. De laatste koude winters was een reeks van 2009 tot en met 2013. Bron: KMI.
Jaren met warm najaar en zachte winter
In de data van de afgelopen 25 jaar is dit patroon vrijwel verdwenen. De 5 warmste oktobermaanden van deze eeuw (2001, 2006, 2014, 2022, 2023) werden zonder uitzondering gevolgd door zachte tot buitengewoon zachte winters, waarbij het Hellmangetal lager is dan 20.
Door de opwarming van de aarde is een warme oktober tegenwoordig meestal onderdeel van een overkoepelend warmer klimatologisch jaar, waarin de Atlantische Oceaan en de Noordzee sterk opgewarmd blijven en winterse kou-uitbraken veel moeilijker voet aan de grond krijgen. Bovendien is het winterse brongebied - voor ons land vooral Scandinavië en het noordwesten van Rusland - ook opgewarmd. De aangevoerde lucht is, zodra de drukgebied goed liggen voor winterweer, al sowieso warmer dan bijvoorbeeld ruim een halve eeuw geleden.
De bekende volkswijsheid "Warme oktober, strenge winter" leunt dus voornamelijk op historische winters zoals 1921 en 1995. Statistisch gezien is een warme oktober tegenwoordig juist een indicatie van een aanhoudend zacht seizoen.
Droge oktober en daaropvolgende winter streng?
Hoewel een droge oktober vaak wordt veroorzaakt door hardnekkige hogedrukgebieden of blokkades — een weerpatroon dat winterliefhebbers graag zien — blijkt uit langjarige meetreeksen dat zo'n patroon in de herfst zelden standhoudt tot in de winter.
Zoals hoger al vernoemd, heeft oktober de neiging om nazomerweer te geven en zijn er vaker hogedrukgebieden op de weerkaart dan in november. Een droge oktober ontstaat wanneer de klassieke Atlantische lagedrukgebieden op afstand worden gehouden door een blokkerend hogedrukgebied boven het Europese continent.
In theorie kan een vroege opbouw van zo'n blokkadesysteem duiden op een meanderende straalstroom. Maar de herfst is een overgangsperiode waarin de atmosferische circulatie op het noordelijk halfrond ingrijpend herstructureert zodra het poolgebied afkoelt. Een blokkade in oktober zegt daardoor weinig over de ligging van de drukgebieden twee maanden later.
Droge oktobers gevolgd door een strenge winter
Er zijn echter voorbeelden waar droge oktobermaanden inderdaad werden gevolgd door winters met veel vorst en sneeuw, zoals die van 1921, 1962 en 1978. De laatste twee winters - met Hellmangetallen in Ukkel van respectievelijk 250 en 150 - waren beruchte winters. Daardoor staan ze bij elke winterfanaat in het geheugen gegrift, ook al hebben ze die - zoals ikzelf - nooit bewust meegemaakt.
De bevroren branding van de Noordzee tijdens de zeer strenge winter van 1963-1963. Foto: Olavtenbroek via Wikipedia.
Natte oktobers gevolgd door een strenge winter
Er zijn ook tegengestelde voorbeelden. De zeer droge oktobermaanden van 1947, 1951 en 2018 kregen een winter waarin de straalstroom krachtig was met zacht, nat en wisselvallig weer tot gevolg.
Conclusie
Statistisch gezien is de correlatie tussen een warme oktober en het verloop van de daaropvolgende winter heel zwak. Hoewel ik zelf graag een verband had gezien in het verloop van de herfst in ons land en de aard van de winter, een warme en droge herfstmaand voorspelt op zichzelf weinig.
Wel is het zo dat grotere teleconnecties een invloed kunnen hebben op ons winterweer, zoals de snelheid waarmee de sneeuw in Siberië accumuleert, de verwachtte NAO-index - het getal dat iets zegt over de sterkte van de westenwinden - en de stabiliteit en sterkte van de polaire vortex.
De lange termijnsmodellen houden rekening met al deze factoren en maken dan een verwachting op. De komende weken zal duidelijker worden waar de winter naartoe gaat, als de nieuwe seizoensberekeningen uitkomen.
Door Dirk Hostens
Foto bovenaan: Libby Penner
Meer interessant en boeiend weernieuws? Kijk dan op weerverteller.nl