Ruim 100 jaar geleden werd het in de herfst ook erg warm: oktober 1921
29 september 2026
We beleven historisch warme dagen, maar ondanks de steeds warmere jaren, is het in het verleden nog voorgekomen. Het was namelijk in de tijd van grote euforie en wederopbouw van België na de Eerste Wereldoorlog: oktober 1921.
Uitzondelijk warm
Vandaag en morgen is het ongekend warm. Ondertussen - late namiddag - is het kwik op vele plaatsen naar 28°C geklommen en mogelijk wordt het plaatselijk nog iets warmer. Ook morgen woensdag verwachten we hoge maxima. In een warmer wordend klimaat is de kans op een warm najaar uiteraard groter geworden dan pakweg 100 jaar geleden. En toch gebeurde het toen ook en zelfs nog later op het jaar.
Zelfs voor de grote opwarming hitte mogelijk
Begin oktober 1921 werd het in Ukkel een week zomers warm met van de 4e tot de 10e oktober zomerse maxima van 25 graden of meer. Tijdens de eerste decade bedroeg de gemiddelde temperatuur 18,3 graden volgens het KMI. Dat is vergelijkbaar met een zomerse week in juli, alleen staat de zon in oktber al een stuk lager aan de hemel. Het hoogtepunt was op 10 oktober met 27,8°C in Ukkel. In het Nederlandse Sittard werd het op die dag zowaar 30,1°C, een tropische waarde die daarna nooit meer gehaald is in oktober.
In België zijn er geen gegevens over een tropische dag in oktober, maar het lijkt me niet uitgesloten dat er in steden als Luik en Verviers of Visé de 30 graden toch moeten gehaald zijn. Angleur, een gehucht van Luik, is een station dat steevast hogere waarden haalt dan de nabijgelegen weerstations. Vermits het station toen niet operationeel was, weten we niet of het daadwerkelijk zo warm werd. Het lijkt me wel mogelijk dat de tropische waarde werd gehaald, omdat de wind toen uit het zuiden kwam en een föhn-effect kan meegespeeld hebben. Het gehucht ligt in een vallei omgeven door steile hellingen en is gekend om zijn sterk thermische eigenschappen.
De gekke jaren '20
Het jaar 1921 speelde zich af enkele jaren na de Eerste Wereldoorlog en de mensen leefden in de euforie van de gekke jaren '20. De waanzinnig warme oktobermaand paste daarbij volledig in die tijdsgeest. Het moet een bijzondere periode geweest zijn. De mensen wilden de ellende van den grooten oorlog immers zo snel mogelijk vergeten: parken in de grote steden als bijvoorbeeld Gent, Brussel en Gent zaten overvol met mensen die beschutting zochten tegen de hitte. Ook de terrasjes zaten vol en de mensen genoten met volle teugen van het leven, dat opnieuw op de rails moest worden gezet.
Treinen naar de kust zaten afgeladen vol. Mensen die normaal gesproken in oktober al in zware wollen mantels liepen, doken plotseling het zeewater in. Kranten uit die tijd schreven met verbaasde verwondering over hoe de 'nieuwe vlotte mode' uitermate goed van pas kwam tijdens deze uitzonderlijke "zomer in de herfst".
De kater van de oorlog
Achter het feestgeruis van de dwaze jaren ging echter ook veel leed schuil. De sfeer was zeker niet alleen maar rozengeur en maneschijn. De industrie in de gebombardeerde steden had zwaar geleden onder de oorlog. Veel fabriekspijpen begonnen net weer te roken, maar de inflatie was torenhoog. Basisgoederen waren duur en het geld werd snel minder waard.
Bijna elke familie in België betreurde wel een gesneuvelde vader, broer of zoon. Veel veteranen liepen getraumatiseerd - met een posttraumatisch stresssyndroom - of fysiek verminkt over straat. Ook de gewone burgers hadden veel te lijden gehad. Zo vertelde mijn grootmoeder zaliger me vaak over hoeveel angst ze als kind voelde toen de oorlog uitbrak. Ze hadden haar een stuk chocolade gegeven, maar dat kreeg ze naar eigen zeggen niet binnen omdat ze zoveel schrik had.
Extreme droogte
De hitte van oktober 1921 was geen op zichzelf staand pretje; 1921 was een van de droogste jaren uit de geschiedenis. Oogsten mislukten, de drinkwatervoorziening kwam in veel valleien in het gedrang en boeren leden grote verliezen.
Kranten meldden dat de waterstanden in de Schelde, Maas, de Sambre en de Ourthe kritiek laag stonden. In verschillende gemeenten moesten kranten berichten over waterdistributie of het tijdelijk sluiten van fabrieken die afhankelijk waren van rivierwater voor hun stoommachines.
De agrarische rubrieken stonden vol met noodkreetberichten van boeren. De grond was zo hard als steen, waardoor er niet geploegd kon worden voor het wintergraan. De kranten waarschuwden voor stijgende prijzen van groenten, melk en boter — een gevoelig onderwerp in een maatschappij die nog volop herstellende was van de oorlogsarmoede.
Tenslotte verschenen er geregeld berichten over heide- en bosbranden in de Kempen en de Ardennen, aangewakkerd door de gortdroge vegetatie en de aanhoudende zon.
Humor in de Belgische pers
De Belgische pers uit oktober 1921 — zoals Le Soir, La Libre Belgique, Het Laatste Nieuws — keek met een mengeling van stomme verwondering, humor en groeiende bezorgdheid naar het weer. Omdat de kranten in die tijd nog veel meer dan nu het voornaamste medium waren voor dagelijks nieuws, gaven hun verslagen een prachtig beeld van de tijdsgeest.
Net zoals nu, smulden journalisten van de contrasten. Er werd lachend verslag gedaan van winkeliers die hun herfst- en wintercollecties - met zware wollen mantels en bontkragen - al in de etalage hadden gehangen, terwijl de voorbijgangers in dunne kleding en met strohoeden over straat liepen.
Wetenschappelijke duiding en speculatie
Aangezien meteorologie als wetenschap in 1921 nog volop in ontwikkeling was, probeerden kranten de lezers uit te leggen wat er aan de hand was. Het KMI werd veelvuldig geciteerd en de collega's van toen begrepen toen nog maar net wat "fronten" waren. Het was immers een term uit de Eerste Wereldoorlog en ontdekt door Bjerkness van de Noorse school. Fronten zijn immers een scheiding van twee luchtsoorten. Net als in de oorlog is de grootste meteorologische activiteit op het front zelf. Zo verdrijft een koufront warme lucht en dat gaat gepaard met veel regen of onweer.
Men sprak ook over een "onbeweeglijk hogedrukgebied" over Midden-Europa, dat warme lucht uit de Sahara rechtstreeks naar onze streken pompte. Tegelijkertijd gaven kranten ook ruimte aan volksgeloof of wilde theorieën. Sommige artikelen speculeerden gekscherend of de klimaatverandering te maken had met de gigantische artilleriebestormingen en explosies tijdens de Eerste Wereldoorlog, een paar jaar eerder, die de atmosfeer "verstoord" zouden hebben. Misschien waren het al de eerste veranderingen in de toen al stil opwarmende aarde.
Door Dirk Hostens
Foto bovenaan: Stephanie Krist
Hoe verliep oktober 1921 in Nelderland? Kijk dan op weerverteller.nl
