Veel mist in het najaar van 1962 was voorbode van een strenge winter

10 november 2026

De laatste tijd krijgen we vaak te maken met mist. Vanochtend was dit ook al het geval. Het rustige weer hangt samen met hogedrukgebieden, die onderin vochtig zijn en daardoor gemakkelijk aanleiding geven tot mist. In het najaar 1962 was dat ook zo. Kunnen we parallellen trekken?

Twee types mist

Er zijn twee grote types mist: stralingsmist (of radiatieve mist) en advectieve mist. Het eerste type wordt door uitstraling gevormd, het tweede door aanvoer een andere luchtsoort, waardoor het dauwpunt sneller bereikt wordt of door de aanvoer van een mistveld. We kijken vooral naar het eerste type.

Stralingsmist

Stralingsmist is het type mist dat we het vaakst zien tijdens heldere en windstille nachten in de herfst en winter. Zodra de zon ondergaat, verliest het aardoppervlak snel zijn warmte door warmtestraling naar de heldere ruimte. De lucht direct boven de grond koelt hierdoor flink af. Koude lucht kan minder vocht vasthouden dan warme lucht. Zodra de temperatuur daalt tot het zogenaamde dauwpunt, bereikt de lucht een relative vochtigheid van 100%.

Het onzichtbare waterdamp in de lucht condenseert rond microscopisch kleine deeltjes - zoals stof of roet, de zogenaamde condensatiekernen - en vormt ontelbare, piepkleine waterdruppeltjes die als mist blijven zweven.

Van herfstmist tot koning winter

Wat vertelt de mist over de komende maanden? Herfstdagen gehuld in een dikke deken van mist: ze ademen pure melancholie uit en het kan best gezellig worden in onze warme huizen. Maar wist je dat die mysterieuze ochtendmist in het najaar weleens een waardevolle weersaanwijzing kan zijn voor de winter die voor de deur staat?

Meteorologen zoeken naar patronen om het karakter van de winter te voorspellen. Is de poolwervel al op dreef, of zijn er tekenen dat de poolwervel een deuk krijgt of zelfs een omkering in de westelijke windrichting krijgt, zoals recent gebeurd is? Expert op dat vlak is collega Reinout (zie link onderaan), die op zoek gaat naar teleconnecties en daarop zijn winterverwachting maakt.

Het legendarische winter van 1962–1963

Wie spreekt over mist en een historische winter, komt automatisch uit bij het najaar van 1962. Dat najaar werd gekenmerkt door vaak hardnekkige, dikke mist die zelfs ruim twee weken bleef hangen. Een absoluut hoogtepunt – of dieptepunt, afhankelijk van je liefde voor kou – vond plaats op Sinterklaasavond, 5 december 1962. Toen pakte de mist zich zo dicht en massaal samen dat het zicht op vele plaatsen nagenoeg nul was, gepaard gaande met aanhoudende vrieskou.

Wat volgde, staat voorgoed in het geheugen gegrift: de winter van 1963, één van de allerstrengste en koudste winters van de twintigste eeuw met een dichtgevroren zee en soms pakken sneeuw. Voor een nog koudere winter moeten we teruggaan naar de oorlogswinters.

Pakken sneeuw in England, waar er naast intense koude ook nog eens flinke sneeuwstormen voorkwamen, zoals hier in Lancashire. Foto: Richard Johnson

Wat is de meteorologische link?

Hoewel mist op zichzelf geen garantie is voor een strenge winter, vertelt het wel degelijk iets over het grootschalige weertype. Dichte stralingsmist ontstaat typisch tijdens rustige periodes met hardnekkige hogedrukkernen boven onze omgeving, maar het kan evengoed ten westen of ten oosten van ons land liggen. Als dit soort blokkerende hogedrukpatronen zich in de late herfst al frequent nestelen, kunnen ze de deur openzetten voor transporten van ijskoude Siberische lucht vanuit het oosten naarmate de winter vordert.

Veel mist in november en december wijst vaak op een continentale invloed met rustige, koude nachten, in plaats van een zachte, winderige oceaanlucht die mist juist direct wegblaast. Zie hardnekkige mistige ochtenden in het najaar dus gerust als een sfeermaker, maar mogelijk ook als een mogelijke voorbode van wat Koning Winter voor ons in petto kan hebben.

Nuances

Toch moeten we ook nuances maken omtrent het verband tussen mist en kans op rustig en koudere winterweer. Veel hangt af van de posities van de hogedrukgebieden. De winter van '63 was mogelijk in een koeler klimaat, waardoor de brongebieden ook kouder waren. Als de wind tegenwoordig dagenlang uit het oosten waait, hoeft het niet meteen koud te worden als de wintergrens ver weg is.

Bovendien zijn hogedrukgebieden nu veel veel stroperiger - ze blijven immers lange tijd boven onze gebieden. Doordat het vaak gaat om uitlopers van het hogedrukgebied van de Azoren gaat, zijn dit warmbloedige hogedrukgebieden die niet meteen winterweer geven. In de onderste luchtlaag kan het dan wel een tijdlang koud worden met vaak inversieweer, mist en rijp, maar structureel winterweer is dat niet. Daarvoor moeten hogedrukgebieden ten noorden van ons land liggen.

Ten slotte komt mist tegenwoordig veel minder voor, waardoor gelijkenissen met een andere winter in een ver verleden niet altijd opgaat.

Waarom mist zeldzamer wordt in zuiverdere lucht

Hardnekkige, dikke mist komt in onze streken minder vaak voor dan pakweg een halve eeuw geleden. Hoe komt het dat de witte deken dunner lijkt te worden? Het verrassende antwoord ligt niet bij de temperatuur, maar bij de schone lucht die we vandaag inademen.

Om te begrijpen waarom mist zeldzamer wordt, moeten we terug naar de basis van druppelvorming. Zoals we eerder zagen, ontstaat mist wanneer waterdamp condenseert. Maar waterdamp verandert niet zomaar uit zichzelf in een vloeibare druppel; het heeft microscopisch kleine deeltjes nodig om zich aan vast te hechten: de zogenaamde condensatiekernen, onder de vorm van aerosolen, stof, roet en fijnstof.

Decennia geleden – denk aan de industriële hoogtijdagen en de tijd waarin kolenkachels en ongefilterde uitlaten de norm waren – zat onze atmosfeer tjokvol met roetdeeltjes, zwaveldioxide en fijnstof. Er was een overvloed aan condensatiekernen aanwezig in de lucht. Zodra de temperatuur daalde tot het dauwpunt, kon het vocht zich direct op al die miljoenen roet- en stofdeeltjes storten. Het resultaat was een extreem dichte, vaak vieze (smog-achtige) mist die soms dagenlang bleef hangen.

Dankzij strengere milieuregelgeving, roetfilters, de overgang naar schonere energie en moderne industrieën is de luchtkwaliteit er spectaculair op vooruitgegaan. De atmosfeer is simpelweg een stuk schoner en 'armer' aan grove stofdeeltjes geworden. Als er dus minder mist voorkomt, heeft dat vooral dus te maken met de zuiverdere lucht en niet met het feit dat er minder hogedrukgebieden over onze regio voorkomen.