Is de muziek van Bach beïnvloed geweest door de Kleine IJstijd?

27 oktober 2026

Bach is een componist die leefde in een zeer koude periode van de meteorologische geschiedenis. Zijn passionele muziek weerspiegelt heel veel menselijk leed. Zou hij beïnvloed geweest zijn door de Kleine IJstijd?

Bach en Barok

Johann Sebastian Bach hoef ik niet voor te stellen. De beroemde componist leefde van 1685 tot 1750 en dus een tijdgenoot van Antonio Vivaldi, waarover ik afgelopen weekend over vertelde. In tegenstelling tot Vivaldi, bracht Bach zijn hele leven door in Midden-Duitsland in steden als Weimar, Köthen, Leipzig en Dresen (foto hierboven met de kunstacademie van Dresden) en muzikaal zetten historici hem in de tijd van de Barok. Het is een tijd gekenmerkt door overvloedige muzikale versieringen, net zo overdonderend en rijkelijk versierd als de kerken die toen werden gebouwd.

Hoe beleefde Bach de winters?

Bach leefde in de periode van het Maunderminimum, een periode waarbij er nauwelijks zonnevlekken waren. Weinig zonnevlekken staat voor een minder actieve zon waardoor het op aarde minder warm was, ook wel bekend als de Kleine IJstijd. Rivieren en kanalen vroren regelmatig volledig dicht, en sneeuwstormen en aanhoudende vorst waren heel gebruikelijk, zeker in het wat continentalere deel van West-Europa waar Bach woonde. Huizen, kerken en leslokalen - zoals de Thomasschool in Leipzig waar Bach werkte - waren ontzettend moeilijk te verwarmen. Er werd gestookt met hout of turf, maar dikke kleren en bevroren inkt waren schering en inslag.

De winters brachten veel koudegerelateerde ziektes met zich mee. Bach verloor in zijn leven veel dierbaren, onder wie zijn eerste vrouw en diverse jonge kinderen en bovendien werd hij wees op 9-jarige leeftijd. Strenge winters eisten destijds maatschappelijk een zware tol door honger en vorst. Bovendien waren er door de koude en natte zomers geregeld misoogsten, waardoor er soms op uitgebreide schaal hongersnood uitbrak. Reizen per koets of te voet over de slechte, besneeuwde wegen was riskant en traag. In de winter leefden gemeenschappen veel meer ingesloten op hun eigen woonplaats.

Kortom, het geromantiseerde beeld dat we van die periode hebben, klopt niet altijd met wat er zich echt afspeelde. De werken van Bach zullen dus zeker en vast onrechtstreeks beïnvloed geweest zijn door de ijzige kou en ontbering van de Kleine IJstijden.

Ontstemde orgels

De ijskoude kerken waarin hij zijn muziek wekelijks moest uitvoeren, speelden ook een praktische rol. Soms waren de omstandigheden zo bar dat instrumenten - zoals orgels of violen - ontstemden door de vrieskou, of dat musici nauwelijks hun vingers konden bewegen door de vorst.

Bach beleefde de winter als een bikkelharde, donkere en fysiek slopende realiteit. Hoewel de kou zijn muziek niet direct 'vorm gaf', ademen zijn composities uit die periode wel de diepe menselijke zoektocht naar warmte, troost en spiritueel licht in een gure wereld. Misschien was hij zelf ook hartstochtelijk op zoek naar verlossing van het aardse moeilijke leven.

Heeft de Kleine IJstijd zijn muziek beïnvloed?

De grootmeester van de Barokmuziek heeft barkoude winters beleefd, zoals de erg koude winter van 1708-1709. Zo vroren er op 20 januari 1709 bijvoorbeeld vijf schildwachten dood in Keulen. Na deze barre winter was de haven van het toenmalige Duitse Danzig (nu Gedansk) op 1 mei nog bevroren. Ook moet de winter van 1739-1740 erg bar geweest zijn, waarbij het vroor van eind oktober tot eind april. Afgezien van wat mildere periodes in december - toen waren de kerstdagen ook vaak wat zachter zoals nu - lag er het grootste deel van de tijd sneeuw. Er werd geschreven: "men versekert selfs dat dese koude grooter is geweest als de gene van het jaer 1709."

De strenge winter van 1740. Winterlandschap met schaatsers en een arrenslee op bevroren sloten. Anonieme prent. Bron: Wikipedia

Er is geen bewijs dat Bachs composities direct zijn ontstaan uit een specifieke winterdepressie of weersomstandigheid, maar de seizoenen – en daarmee indirect ook de winter – liepen als een rode draad door zijn werk en geloof. De winter herbergde voor Bach de donkerste dagen van het jaar, maar daardoor ook het feest van het Licht: Kerstmis.

Bach schreef in Leipzig fenomenale muziek voor deze periode, waaronder het Kerstoratorium (Weihnachtsoratorium, BWV 248). De trompetten, pauken en feestelijke feestkoralen in dit werk contrasteren prachtig met de donkere, koude winterwereld waar de gelovigen zich in bevonden. De Kerstperiode was dus voor hem een muzikaal hoogtepunt en licht in de duisternis.

In Bachs vocale muziek (cantates enpassies) staat de winter vaak metafoor voor de sterfelijkheid van de mens, geestelijke droogte of de dood. Daartegenover staat de lente of de warmte van Gods liefde als verlossing. De symboliek van kou, dood en wedergeboorte weerspiegelt dus in zijn werken, waarvan de Mattheuspassie een mooi voorbeeld is.

Waarom is de muziek van Vivaldi zoveel frivoler?

Hoe komt het dat Bach's muziek zoveel anders en melancholischer is dan zijn tijdgenoot Vivaldi, die ook de koude winter van 1709 heeft beleefd? Antonio was wellicht een ander karakter, zijn muziek veel frivoler en bovendien erg aangenaam om naar te luisteren. Hij leefde daarnaast ook een stuk zuidelijker dan Bach, in het zonnigere en warmere Venetië, terwijl Bach sombere en koudere winters moest doorstaan.

Niets is monocausaal en er zijn vele oorzaken waardoor Bach soms zo'n melancholische muziek kon neerschrijven. Ik ben er echter van overtuigd dat het kille klimaat waar hij in opgroeide zeker een rol moet hebben gespeeld. Zo lijkt het me ook niet ondenkbaar dat we bijvoorbeeld de horrorverhalen van Stephen King deels te danken hebben aan het barre klimaat van Maine, in het noordoosten van de VS.

Toccata en Fuga in D klein

Eén van de bekendste werken van Bach is het Toccata en Fuga in D klein. De exacte datum en zelfs het jaar van compositie zijn onbekend, en er is onder musicologen nog steeds discussie over. Men vermoedt dat Bach het stuk schreef in zijn jonge jaren, toen hij nog begin twintig of tiener was. Waarschijnlijk is het werk geschreven ergens tussen 1704 tot 1708, toen Bach werkte als organist. Sommige moderne musicologen plaatsen het zelfs nog vroeger of trekken de authenticiteit of de datering in twijfel, maar traditioneel wordt het gezien als een meesterwerk uit zijn vroege jeugd.

Er is geen historisch bewijs dat Bach specifiek aan de winter of de zwaarte van het leven dacht toen hij de noten op papier zette. Toch roept het stuk bij veel luisteraars wel dat gevoel op, en er zijn duidelijke muzikale verbanden met de stijl van die tijd. De Toccata en Fuga is geschreven in de zogenaamde Sturm und Drang-achtige vroege barokstijl. Het stuk kenmerkt zich door dramatische contrasten, plotselinge stilte, wervelende loopjes en donkere akkoorden. Die stijl was ontworpen om de luisteraar te overrompelen met ontzag en grootsheid, typisch voor orgelmuziek in grote, koude kerken.

Gemoedstoestand of bittere kou?

In de barokmuziek probeerde de componist vaak één specifieke emotie per stuk over te brengen. De dreigende, mysterieuze sfeer van de opening van de Toccata - met die beroemde dalende akkoorden - sluit naadloos aan bij de grimmige, loodzware en gure werkelijkheid van het 18e-eeuwse winterleven in Duitsland. Veel historici denken dat Bach dit soort stukken schreef om te pronken met zijn ongekende virtuoze talent als jonge organist. Wat de redenen ook moge geweest zijn voor het creëren van het meesterwerk, voor mij blijft dit een muziekstuk dat ik nooit moe geraak, hoe vaak ik er ook naar luister. Ik nodig je als lezer dus ook uit om eens te luisteren naar het beroemste werk van Bach. Met gesloten ogen kan je misschien dan terug die beelden opwekken van de besneeuwde en ijskoude landschappen, waar Bach in heeft rondgelopen.