De 'winter' van Vivaldi verraadt veel wind

23 oktober 2026

De storm Austen giert vanmiddag en vanavond door ons land. Ik moest daarbij denken aan het muziekstuk van Vivaldi: de winter. Welke weerselementen in Venetië maakten dat hij de inspiratie kreeg waardoor hij de gejaagdheid van de wind zo mooi op papier kreeg?

De winterstorm van Vivaldi

Vandaag stormt het in ons land. Ik schreef hier gisteren over. Bij het schrijven van het verhaal moest ik onmiddellijk denken aan de winter van Vivaldi. Muzikaal gezien heeft winter - het vioolconcert l'Inverno uit De Vier Jaargetijden - een enorm opzwepend, onstuimig en gejaagd karakter dat heel anders voelt dan de serene rust die we vaak met winterse sneeuwlandschappen associëren. Het begint met een dreigende opbouw vol spanning, waarna de gejaagde strijkers los gaan op het ritme van de herfststorm. De windvlagen kan je zo al voorstellen.

Portret van Vivaldi uit 1723 door een onbekende schilder. Bron: wikipedia

Bezoek aan de Lage Landen?

Ik vroeg me af met welke inspiratie Vivaldi dit heeft gecomponeerd, wetende dat hij een groot deel van zijn leven in Venetië heeft doorbracht. De regio lijkt niet meteen de hotspot van stormen te zijn. Hij reisde echter wel veel, maar dat was vooral naar de kunststeden als Rome, Wenen en Praag, waar het ook niet meteen vaak hard waait. Was hij dan toch af en toe in de Lage Landen of het noorden van Duitsland afgezakt en heeft hij daar per toeval de gierende zuidwestenwind meegemaakt, die we momenteel ook buiten horen? Dat is niet helemaal duidelijk. Toch is de keuze voor deze dramatische muziek historisch en geografisch mogelijk bewust gemaakt door Vivaldi. Daar zijn een aantal interessante redenen voor.

Geen rust, maar koude landwind Bora in Venetië

Hoewel we Zuid-Europa vaak associëren met milde winters, kan het in Venetië in de winter behoorlijk bar en guur zijn. Venetië heeft namelijk in de wintermaanden vaak te maken met de Bora, een ijzige, stormachtige valwind die vanaf het Dinarische kustgebergte over de Adriatische Zee raast. Bovendien trekt de kou door de lagune diep door kleding en huizen heen. Venetië in de winter was in de 18e eeuw een stad van kille mist, oprukkend water en snijdende wind. Doorgaans zijn de snelheden tot 100 km/u, maar er zijn gevallen bekend van windsnelheden van 200 km/u aan de Adriatische kust.

Voor iemand die dagelijks in Venetië leefde — waar het geluid van de wind over het water, het klotsen van de lagune en het gieren door de smalle steegjes versterkt wordt — moet dat een diepe indruk hebben gemaakt. Muzikaal zie je die impact van de Bora heel mooi terug in een paar specifieke details in de compositie.

De opbouw van de storm

In het eerste deel van winter begint de muziek met ijzige, herhaalde akkoorden - de kille lucht - waarna de soloviool plotseling uitbreekt in razendsnelle, stijgende en dalende toonschalen. Dat is muzikaal exact hoe windvlagen van de Bora opsteken: uit het niets en met enorme geweld.

Aan het einde van het concert ofwel deel 3 beschrijft Vivaldi in de partituur zelfs expliciet de strijd tussen de winden. Hij laat de Sirocco - de warme zuidenwind - en de gure Bora muzikaal tegen elkaar 'vechten'. Hij schreef zelfs in de marge van de bladmuziek: "C'el Sirocco" en "C'el Borea" om de muzikanten te laten weten welke wind ze op dat moment moesten spelen.

Vivaldi was een meester in het vertalen van de natuur naar geluid. Het is dus heel goed mogelijk dat de ruwe, onvoorspelbare kracht van de Bora inderdaad een belangrijke inspiratiebron was voor de dramatische dynamiek van Winter. Toch vervalt Vivaldi niet in de sombere tonen en melancholische stemmingen, die bijvoorbeeld Beethoven of Albinoni wel in hun muziekstukken hadden, en maakt er met zijn frivole karakter een mooi en verteerbaar werk van.

De vergelijking met de herfst

Ondanks het stuk voor de winter geschreven is, lijkt het meer op onze herfst met zijn vele stormen. De herfst in Venetië verloopt echter anders dan bij ons. Komt de Bora vaak voor in de winter, in de herfst is het meestal nog vrij aangenaam rustig, warm en zonnig weer in Venetië. Herfststormen zoals wij hier kennen, komen er niet of nauwelijks voor omdat de regio beschut is tegen de westenwinden door de Alpen. Ook komen diepe depressie er niet of nauwelijks voor. Wel komt er door het rustige herfstweer vaak mist voor.

In l'autunno of herfst kiest Vivaldi juist voor een vrolijk feest ter ere van de oogst, dronken dorpsbewoners die in slaap vallen, wat het rustige en slaperige tweede deel verklaart, en de jacht. Voor Vivaldi was de herfst de tijd van overvloed en rust na het harde werk op het land.

Het gejaagde gevoel van Vivaldi’s winter is dus in feite een mooie weergave van het seizoen in die regio en een heel fysieke uitdrukking van de strijd tegen de elementen: de gure Venetiaanse wind en het gehaast van mensen die door de kou rennen om de beschutting van het vuur op te zoeken.

Terwijl je als lezer nu beter niet teveel buiten bent, kan je gerust eens luisteren naar het prachtige stuk van Vivaldi hieronder, terwijl de wind buiten giert.